تبلیغات
مهدویت - جزیره خضرا
 

 
جزیره خضرا
خلیل منتظر قائم

یكی از موضوع‏های مرتبط با زندگی و شخصیت امام مهدی(ع) كه در مجامع مختلف دربارة آن پرسش می‏شود، موضوع «جزیرة خضرا» است. بسیاری می‏پرسند، آیا واقعاً امام زمان(ع) در این جزیرة دوردست در اقیانوس اطلس زندگی می‏كند؟ آیا چنان‏كه برخی می‏گویند: یاران و فرزندان آن حضرت نیز در این جزیره‏اند؟ و... . در پاسخ این پرسش‏ها باید گفت كه موضوع «جزیره خضرا» به عنوان محلّ اقامت و زندگانی حضرت ولیّ‏عصر(ع) در عصر غیبت كبرا، برگرفته از حكایتی است كه عالمان شیعه، درباره استناد آن، اتفاق‏نظر ندارند. گروهی آن را پذیرفته و در نتیجه معتقد به وجود جزیره خضرا هستند و جمعی، آن را بی‏اعتبار دانسته و اساساً وجود چنین جزیره‏ای را رد می‏كنند. در اینجا برای روشن‏تر شدن موضوع، به بررسی این دیدگاه‏ها و مهم‏ترین دلایل دو گروه می‏پردازیم.

الف) دیدگاه موافقان
این گروه از عالمان شیعه، حكایت جزیره خضرا را این‏گونه نقل می‏كنند:
شخصی به نام زین‏الدین علی بن فضل مازندرانی، در سال 690 ق. از سرزمین «بربر»، طیّ سفری به اقیانوس اطلس، سه روز با كشتی در دل آب حركت می‏كند تا به جزایر روافض (شیعیان) می‏رسد. در آنجا مطلع می‏شود كه جزیره‏ای به نام جزیره خضرا وجود دارد كه فرزندان حضرت ولیّ‏عصر(ع) در آنجا زندگی می‏كنند. وی مدت چهل روز در همان محل اسكانش می‏ماند. پس از چهل روز، هفت كشتی حامل مواد غذایی، از جزیرة خضرا به این جزیره می‏آید. ناخدای كشتی، او را با نام و نام پدرش صدا می‏زند و می‏گوید: «مشخصات تو را به من گفته‏اند و اجازه داده‏اند كه تو را به جزیره خضرا ببرم.» آن‏گاه او را به آنجا می‏برد. پس از شانزده روز دریانوردی، سرانجام به آب‏های سفیدی می‏رسند و ناخدا توضیح می‏دهد كه این آب‏ها، مانند «سور بلد» (دیوار شهر)، جزیره را در بر گرفته است و كشتی‏های دشمنان هرگز نمی‏توانند از آنها بگذرند و به بركت وجود حضرت ولی‏عصر(ع)، در آن غرق می‏شوند.

 سپس به جزیره خضرا می‏رسد. در آنجا جمعیت انبوهی را با بهترین لباس‏ها و نیكوترین وضع مشاهده می‏كند و شهری بسیار آباد با درختانی سرسبز و انواع میوه‏ها و بازارهای بسیار و ساختمان‏های مجلل از سنگ‏های شفاف رخام می‏بیند. شخص بزرگواری به نام سیّد شمس‏الدّین كه او را نوه پنجم امام زمان(ع) معرفی می‏كنند، مسئول تعلیم، تربیت و اداره جزیره خضرا و نایب خاص حضرت(ع) در آن جزیره است. او مستقیماً از امام(ع) فرمان می‏گیرد، ولی آن حضرت را نمی‏بیند و تنها هر صبح جمعه نامه‏ای به خط امام(ع) در نقطه معینی گذاشته می‏شود كه در آن، اوامر آن حضرت و آنچه تا یك هفته مورد نیاز خواهد بود، نوشته شده است.

 علی بن فاضل، مدت هجده روز در آن جزیره اقامت و از محضر سیّد شمس‏الدّین استفاده می‏كند و پس از آن، به او دستور می‏رسد كه به وطنش باز گردد.

 علی بن فاضل، آنچه را از سخنان سیّد شمس‏الدّین استفاده می‏كند، در كتابی به نام «الفوائد الشّمسیّه» گرد می‏آورد و ماجرای تشرف خود را به تنی چند از عالمان معاصر خویش بازگو می‏كند.
 فضل بن یحیی طیبی، نویسنده قرن هفتم هجری قمری، در 11 شوال 669 ق. این حكایت را از زبان علی بن فاضل در شهر حلّه می‏شنود و آن را در كتابی با نام «جزیرة الخضراء» گرد می‏آورد.1
 
 این كتاب از سوی عالمان زیر مورد توجه واقع شده است:
 
 ـ شهید اول آن را به خط خود نوشته است كه خطّ او در خزانة امیرمؤمنان(ع) پیدا شده است.
 ـ محقق كركی آن را به فارسی برگردانده است.
 ـ علامه محمدباقر مجلسی آن را در «بحار الأنوار» نقل كرده است.
 ـ شیخ حر عاملی آن را در كتاب «إثبات الهداة» درج نموده است.
 ـ وحید بهبهانی به مضمون آن فتوا داده است.
 ـ بحرالعلوم در كتاب« رجال» خویش، آن را مورد استناد قرار داده است.
 ـ قاضی نورالله شوشتری، محافظت بر آن را بر هر مؤمنی لازم دانسته است.
 ـ میرزا عبدالله اصفهانی (افندی) آن را در كتاب «ریاض العلماء» نقل كرده است.
 ـ میرزای نوری آن را در كتاب «جنةالمأوی» و « نجم الثاقب» آورده است.2
 
 بر اساس حكایت علی بن فاضل، امام مهدی(ع) و فرزندان ایشان، در جزیره خضرا، واقع در اقیانوس اطلس سكونت دارند و همه ساله، در موسم حج، حج می‏گزارند و پس از زیارت پدران و اجداد طاهرینشان‏(ع) در حجاز، عراق و طوس، مجدداً به این جزیره باز می‏گردند. آن حضرت(ع) غالباً در این جزیره اقامت دارد.3

 گفتنی است حكایتی نیز درباره محل اقامت امام مهدی(ع) از سوی شخصی به نام انباری نقل شده است، ولی به دلیل آنكه وی، آن را از شخصی مجهول نقل كرده است، به همان حكایت پیشین بسنده می‏كنیم.4


 ب) دیدگاه مخالفان
 جمعی از عالمان شیعه حكایت یاد شده را كه بر وجود جزیرة خضرا به عنوان محل اقامت غالب حضرت امام زمان(ع) دلالت می‏كند، دارای اشكال می‏دانند و از آنجا كه دلیل دیگری در دست نیست، وجود چنان جزیره‏ای را نمی‏پذیرند.
 پیش از نقل اشكال‏های وارد بر این حكایت، لازم است اشاره‏ای به سند آن داشته باشیم. علّامه مجلسی در كتاب خود می‏نویسد:

 رساله‏ای مشهور به داستان جزیره خضرا واقع در دریای سفید یافتم. چون این رساله دربردارنده یاد كسانی است كه آن حضرت را دیده‏اند و همچنین در آن مطالب شگفت‏انگیزی وجود دارد، دوست دارم آن را در اینجا بیاورم. از آن‏جا كه این رساله را در اصول (كتاب‏های روایی) معتبر نیافتم، برای آن بابی مستقل گشودم و آن را آن‏گونه كه یافتم، نقل می‏كنم.5

 وی آن‏گاه به نقل حكایت می‏پردازد. در آغاز حكایت پس از خطبة آغازین چنین آمده است:
 در خزانة امیر مؤمنان و سرور اوصیا و حجت پروردگار جهانیان و امام پرهیزكاران، علی بن ابی طالب ـ درود خدا بر او باد ـ متنی به خط شیخ فاضل و دانشمند عامل، فضل بن یحیی بن علی طیبی كوفی ـ قدس الله روحه ـ یافتم كه در آن چنین آمده بود: «... این بنده نیازمند به بخشش خداوند سبحان متعال، فضل بن یحیی بن علی طیبی امامی كوفی كه خدای او را ببخشاید، چنین می‏گویم: ...».

 فضل بن یحیی در ادامه رساله به واسطه شیخ شمس‏الدّین بن نجیح حلّی و شیخ جلال‏الدین عبدالله بن حرام حلی، حكایت جزیره خضرا را از زین‏الدّین علی بن فاضل مازندرانی نقل می‏كند.6

 علامه سید جعفر مرتضی عاملی، به بررسی سند این حكایت پرداخته و اشكال‏ها و پرسش‏های متعددی را متوجه آن دانسته است كه در اینجا به مهم‏ترین آنها اشاره می‏كنیم:

 1. نخستین پرسش ما درباره فردی است كه در ابتدای روایت می‏گوید: «در خزانه امیرمؤمنان... علی بن ابی طالب ـ درود خدا بر او باد ـ متنی به خط شیخِ فاضل و دانشمند عامل، فضل بن یحیی طیبی یافتم».

 این شخص از نظر ما ناشناخته و اسم و نسب و خصوصیات دیگر او كاملاً مجهول است. با یك نظر اجمالی به ابتدای روایت می‏فهمیم كه او به طور قطع مجلسی(ره) نیست؛ زیرا ایشان با صراحت فرمودند: «این داستان را از یك رساله دیگر نقل می‏كنم».

 همان‏گونه كه سیّد هاشم بحرانی(ره) (از معاصران مجلسی) در نقل داستان می‏گوید: «بعضی از بزرگان فرموده‏اند كه این حدیث را به خط شیخ فاضل... یافته‏ایم»،7 این جمله هم مانند عبارت مجلسی دلالت ندارد كه بحرانی مستقیماً از راوی شنیده باشد. بر فرض اینكه بپذیریم بحرانی مستقیماً از راوی شنیده است این پرسش مطرح می‏شود كه چگونه بحرانی او را دیده و داستان را بدون واسطه از او شنیده، ولی مجلسی او را ندیده است با اینكه بحرانی و مجلسی هر دو در یك زمان می‏زیسته‏اند. دیگر اینكه به چه علت مجلسی به نقل از یك رساله متداول بسنده كرده و راجع به نویسنده و صاحب آن، تحقیق نكرده است تا حقیقت داستان را از او شفاهاً سؤال كند.

 2. پرسش دوم اینكه چگونه این شخصِ «مجهول»، خط طیبی را شناخت و اطمینان یافت كه آنچه را در آن رساله یافته، خطّ طیبی است. آیا خطّ طیبی آن‏چنان مشهور و معروف بوده كه حتی این فرد مجهول‏الحال هم آن را شناخته است؟
 شاید واقع مطلب بر این شخص مشتبه شده باشد. به این جهت كه مثلاً وقتی كه دیده طیّبی این داستان را روایت می‏كند، فكر كرده لابد كاتب آن هم اوست؛ در صورتی كه بین این دو امر، ملازمه‏ای نیست.
 3. با توجه به این نكته، ما مشاهده می‏كنیم كه «علی بن فاضل» (كسی كه در روایت به عنوان «مازندرانی» توصیف می‏شود و بعد خودش را در متن همین روایت، «عراقی» معرفی می‏كند) تلاش زیادی برای اثبات برخی از فضایل به نفع خودش دارد و این نكته از متن گفتارش با سیّد شمس‏الدّین، آنجا كه از ملاقات با امام سخن می‏گوید، به روشنی معلوم می‏شود:

 ای سرورم، من یكی از بندگان مخلص آن حضرت هستم؛ با این همه امام را ندیده‏ام. بعد سیّد شمس‏الدّین به من فرمود: چرا، تو او را دو مرتبه دیده‏ای... .8

 و آن دو مرتبه را برایش توضیح می‏دهد.
 علاوه بر این، همه روایت درصدد اثبات یك فضیلت بی‏نظیر برای اوست و آن، اینكه او خدمت كسی رسیده كه دیگران نرسیده‏اند و همچنین درصدد اثبات عنایت و توجه امام به اوست.

 پس وقتی ما این نكات را مورد توجه قرار می‏دهیم و بر آن، این حقیقت را بیفزاییم كه هیچ یك از معاصران علی بن فاضل، او را توثیق نكرده و مورد اعتماد ندانسته‏اند و فقط كسانی او را قابل اعتماد دانسته‏اند كه صدها سال پس از او زیسته‏اند و جالب اینكه، دلیل و مستند آنها در اعتماد به او، ظاهراً خود روایت جزیره خضرا است، نتیجه می‏گیریم: اطمینان به صحت آنچه او برای ما نقل می‏كند، امكان ندارد؛ چون احتمال می‏دهیم اصل قضیه و ریشه داستان، از بافته‏های ذهن اوست كه برای رسیدن به شهرت یا برای نایل شدن به اهداف دیگری، آن را ساخته است، همچنان‏كه در طول تاریخ، نمونه‏های آن را مشاهده كرده‏ایم.

4. از جمله نكاتی كه شك و بدگمانی ما را در خصوص این راوی و داستانش افزایش می‏دهد این است كه معاصران او مانند علامه حلی(ره) و ابن‌داوود كه در سال 707 ق. از تألیف كتاب رجالی خود فراغت یافته بود و همچنین علمای دیگر، به طور كلی او را نادیده گرفته و هیچ كدام از آنها حتی یك كلمه درباره او سخن نگفته‏اند. با اینكه داستان گران‏بها و بی‏نظیر او، باید آنها را تشویق و تحریك می‏كرد كه به داستان و راوی آن اشاره كنند؛ راوی و داستانش را بستایند و چنین داستانی را به عنوان یكی از دلایل امام و امامت قرار دهند و آن را شایسته نقل در كتاب‏های خود بدانند. وقتی می‏بینیم دانشمندان اسلامی، مطالب و داستان‏های كم‏اهمیت‏تری را در نوشته‏هایشان آورده‏اند، ولی این داستان را نادیده انگاشته‏اند، پی می‏بریم كه شاید آن را دروغ و باطل به حساب آورده‏اند یا آن را نشنیده‏اند یا اساساً چنین داستانی در زمان آنها ساخته نشده بود!

 همه این احتمالات وجود دارد و همه آنها، ما را به شك در این داستان و راوی آن فرا می‏خواند. شاید كسی بگوید كه شخصیت‏های برجسته دیگری هم وجود دارند كه نویسندگان معاصر آنها، نامشان را در كتاب‏های رجالی خود نیاورده‏اند و شاید نسبت به این راوی نیز همین مسئله اتفاق افتاده باشد، ولی ما با دقت متوجه می‏شویم كه این پاسخ در حقیقت تلاش بیهوده‏ای است؛ زیرا این چنین شخصیت‏هایی اگر چه در بعضی از كتاب‏های رجالی مطرح نشده‏اند، ولی در كتاب‏های دیگری كه در همان زمان تألیف گردیده، به قلم آمده و مطرح شده‏اند. یا اینكه حداقل، مورد اعتماد بودن آنها با قراین و شواهدی غیر از آنچه خود آنها راجع به خودشان گفته‏اند، ثابت شده است و برخلاف علی بن فاضل، یك داستان منحصر به فرد نداشته‏اند كه كتاب‏های معتبر تاریخ، مانند آن را ثبت و ضبط نكرده باشند.

 آری، همین كه معاصران علی بن فاضل، داستان او را نادیده انگاشته‏اند و هیچ‏گونه خبری از آن نداده‏اند باعث برانگیخته شدن شك و بدگمانی جدّی ما نسبت به او می‏شود.

 5. از جمله نكات جالب توجه اینكه در خود روایت به صراحت آمده است: علی بن فاضل، داستان را از شروع تا پایان، در حضور طیبی و گروهی از علمای حلّه و اطراف آن كه برای زیارت شیخ آمده بودند، توضیح می‏دهد، حال اینكه ما هیچ فردی از این عدّه را پیدا نكردیم كه داستان را بی‏واسطه یا دست‏كم با واسطه نقل كند؛ در صورتی كه از آنها انتظار می‏رود تا آن را در شهرها و در بین مردم منتشر ساخته باشند و این داستان جالب را نُقل مجالس و محافل كنند؛ زیرا در این حكایت، جایگاه وجود امام زمان(ع) و فرزندانش در یك موضع استثنایی و پیچیده تعیین شده است.

 همچنین ما انتظار داشتیم مردم گروه گروه به زیارت قهرمان این كشف عجیب نایل شوند و به او تبرك جویند و تلاش كنند داستان را مستقیماً از خودش بشنوند و در كتاب‏های دیگر ثبت كنند و دانشمندان هم با آوردن نام او و داستانش در كتاب‏های رجالی و غیررجالی خود، تبرك بجویند، ولی هیچیك از این حوادث رخ نداد و تنها فردی كه آن را نقل كرده، «طیبی كوفی» است. البته این نقل هم توسط فرد ناشناس، در بین اوراقی در میان گنجینه‏ای از كتاب‏ها كشف شده است و عجیب اینكه نویسندة ناشناس داستان هم، به خاطر خطّ معروف و مشهورش، توسط این مرد ناشناس، شناخته و كشف شده است.9

 گفتنی است، پرسش‏ها و اشكال‏های یادشده از سوی كسانی دیگر نیز مطرح شده است.10

 چنان‏كه ملاحظه شد، مهم‏ترین پرسش و اشكالی كه علامه سیدجعفر مرتضی عاملی دربارة سند حكایت جزیرة خضرا مطرح می‏كند، مربوط به شخصی است كه رسالة مشهور به «داستان جزیره خضرا» را در خزانه امیرمؤمنان علی(ع) یافته است. ایشان تصریح می‏كند كه «این شخص از نظر ما ناشناخته و اسم و نسب و خصوصیات دیگر او كاملاً مجهول است». در پاسخ این پرسش و اشكال باید گفت كه شیخ شهید قاضی نورالله شوشتری (شهید 1019 ق.) در كتاب «مجالس المؤمنین» تصریح كرده است كه یابندة این رساله شهید اول بوده است و این جمله آغاز حكایت كه «متنی به خطّ شیخ فاضل و دانشمند عامل، فضل بن یحیی بن علی طیبی كوفی یافتم» از آن شهید بزرگوار است.11

 حضرت آیت الله صافی گلپایگانی پس از بیان مطلب یاد شده، در پاسخ كسانی كه به سند حكایت جزیرة خضرا اشكال می‏كنند، می‏نویسد:

 بعد از آنكه دانستیم یابنده رساله در خزانه [امیرمؤمنان] و كسی كه از آن نسخه‏برداری كرده، شهید اول بوده است كه خود نزدیك به زمان فضل بن یحیی و آشنا به خط او بوده و او را به فضل و علم و عمل توصیف كرده است. و بعد از آنكه [دانستیم] فضل بن یحیی، شیخ زین‏الدین علی بن فاضل را به پرهیزكاری و صلاح توصیف كرده است و این خبر را به واسطة دو عالم فاضل شنیده است، قول به جعلی بودن این خبر و استناد آن به دشمنان و... سخنی بدون علم است.12

 با توجه به مطالب یاد شده، اظهارنظر صریح و قطعی در مورد درستی یا نادرستی حكایت جزیرة خضرا مشكل به نظر می‏رسد و بهتر است به جای مخالفت یا موافقت بی‏چون و چرا با این حكایت، علم آن را به خدا بسپاریم و چنان‏كه پیش از این یادآور شده‏ایم، بیشتر به دنبال شناخت وظایف قطعی خود در برابر امام زمان(ع) و عمل به آنها باشیم؛ زیرا دانستن یا ندانستن محل اقامت امام عصر(ع) و وجود داشتن یا وجود نداشتن محلی به نام جزیرة خضرا، هیچ تأثیری در معرفت ما نسبت به امام زمان و نزدیكی با آن حضرت ندارد.13


پی‌نوشت‌ها:
1. به نقل از: ناجی النجار، جزیره خضراء و تحقیقی پیرامون مثلث برمودا، ترجمه و تحقیق: علی‏اكبر مهدی‏پور، صص 52 و 53.
2. ر.ك: همان، صص 53 و 54.
3. همان.
4. همان، ص54.
5. بحار الأنوار،  ج 52، ص 159.
6. همان.
7. سید هاشم بحرانی، تبصرة الولی، ص 243.
8. بحار الأنوار، ج 52، ص 172.
9. دراسة فی علامات الظهور و الجزیرة الخضراء، صص 198 ـ 195، ترجمه به نقل از: ابوالفضل طریقه‏دار، جزیره خضرا، افسانه یا واقعیت؟!، صص 119 ـ 115.
10. ر.ك: محمدتقی شوشتری، الأخبار الدخیله، تصحیح: علی‏اكبر غفاری، ج 1، ص 146.
11. سید نورالله شوشتری، مجالس المؤمنین، ج 1، صص 78 و 79.
12. لطف الله صافی گلپایگانی، منتخب الأثر فی الإمام الثانی عشر(ع)، ج 3، ص 426.
13. برای مطالعه بیشتر در موضوع جزیره خضرا، ر.ك: بحار الأنوار، ج 52، صص 174 ـ 159؛ نجم‏الثاقب، صص 410 ـ 391؛ منتخب الأثر فی الإمام الثانی عشرعلیه السلام، ج 3، صص431 ـ 422؛ جزیره خضرا و تحقیقی پیرامون مثلث برمودا؛ جزیره خضرا، افسانه یا واقعیت؟!؛ غلامرضا نظری، جزیره خضرا تحریفی در تاریخ شیعه.



::
نویسنده : موعود
تاریخ : دوشنبه 22 اسفند 1390
می توانید دیدگاه خود را بنویسید
foot issues شنبه 25 شهریور 1396 03:27 ق.ظ
We are a group of volunteers and starting a new scheme in our
community. Your website offered us with valuable information to work on. You've done an impressive job and our entire community will be grateful to you.
Can you stretch to get taller? پنجشنبه 16 شهریور 1396 09:42 ق.ظ
Great article! We are linking to this particularly great article on our site.
Keep up the great writing.
hendersonfwvdlzgrfu.jimdo.com دوشنبه 9 مرداد 1396 12:57 ق.ظ
It's very effortless to find out any topic on net as compared to textbooks,
as I found this post at this web site.
BHW دوشنبه 28 فروردین 1396 12:11 ب.ظ
Really no matter if someone doesn't know after that its up to other people
that they will assist, so here it occurs.
BHW جمعه 25 فروردین 1396 07:45 ق.ظ
Hello, i think that i saw you visited my blog thus i came to “return the favor”.I am attempting to find things to improve my site!I suppose its
ok to use some of your ideas!!
BHW شنبه 12 فروردین 1396 11:52 ب.ظ
Nice blog here! Also your website loads up fast! What web host are you using?
Can I get your affiliate link to your host? I wish my site loaded up
as fast as yours lol
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر